S - T - Historia Słowian

Przejdź do treści

Menu główne:

Zioła

SKRZYP  POLNY
W Polsce jest rośliną bardzo pospolitą na terenie całego kraju, aż po regiel górny. Status gatunku we florze Polski - gatunek rodzimy.

Skład.
Ziele zawiera duże ilości krzemionki, alkaloidy (m.in. nikotynę), saponiny (ekwizetoninę), flawonoidy (ekwizetrynę i izokwercytrynę). Białka stanowią 14,6% suchej masy ziela. Spośród składników mineralnych w 1 kg suchej masy ziele skrzypu polnego zawiera potasu - 34,2 g K, fosforu - 1,15 g , żealaza - 285 mg Fe i manganu - 28 mg. Bulwy na kłączach zawierają skrobię.

Właściwości  lecznicze.
Stosowany w celu poprawy kondycji paznokci, włosów, skóry, kości oraz uzupełnienia mikroelementów i soli mineralnych. Przede wszystkim jest źródłem łatwo przyswajalnej krzemionki, która jest niezbędna do utrzymywania prawidłowej elastyczności skóry, błon śluzowych i tkanki łącznej oraz jest bezcennym składnikiem włosów i paznokci. Szczególnie ważne jest to wśród ludzi starszych, ponieważ krzemionka jest jednym z tych składników, których w organizmie ubywa wraz z wiekiem. Roztwory krzemionki ze skrzypu polnego łatwo wchłaniają się, a ich nadmiar wydalany jest z moczem. Krzemionka zapobiega tworzeniu się kamieni w układzie moczowym i miażdżycy, reguluje bowiem przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych i utrudnia odkładanie się w nich tłuszczu. Skrzyp polny zwiększa także ilość erytrocytów i hemoglobiny we krwi. Korzystne jest używanie go w przypadkach przedłużających się krwawień miesięcznych, a także w niewielkich krwawieniach z przewodu pokarmowego. Również w niektórych zaburzeniach metabolicznych, w okresie pooperacyjnym w celu przyspieszenia gojenia i odnowy tkanki łącznej, większych uszkodzeniach skóry zwiększonej przepuszczalności i zmniejszonej elastyczności ścian naczyń włosowatych.

Odwary z ziela stosuje się w stanach zapalnych dróg moczowych i kamicy, przy cukrzycy, obrzękach, krwawieniach z płuc, dróg moczowych, macicy i jelit, przy zaburzeniach przemiany materii, pękaniu naczyń krwionośnych, schorzeniach wątroby, chorobach skórnych, łuszczycy i wypadaniu włosów.
Zewnętrznie odwary wykorzystuje się do płukania jamy ustnej i gardła, oraz jako okłady i do przemywania oparzeń, owrzodzeń, i stanów zapalnych skóry.
Świeży sok ze skrzypu tamuje krwawienia. Jest stosowany w mieszance z łopianem, chmielem, mydlnicą i rumiankiem do mycia wypadających włosów.

Dawkowanie.
2-3 razy dziennie między posiłkami pić należy ciepły i odcedzony odwar uzyskiwany w wyniku łagodnego gotowania przez 10–15 minut łyżki ziela zalać szklanką wody.

Zbiór i suszenie.
Zbiera się zielone pędy od połowy lipca do końca sierpnia, ścina się 5-10 cm od ziemi i suszy w cieniu pod przykryciem w temp. do 40 °C, tak, aby nie straciły zielonego koloru. Przechowuje się w suchym i przewiewnym pomieszczeniu w papierowych torbach.

Roślina kosmetyczna.
Napar może być stosowany do mycia skóry o cerze zmęczonej, starzejącej się lub z innych powodów trudnej do pielęgnowania. Skrzyp polny używany jest także jako dodatek do kąpieli ujędrniających skórę, a także do produkcji preparatów kosmetycznych. Napar po zmieszaniu z alkoholem i octem daje lotion. Preparaty stosowane są do oczyszczania skóry skłonnej do trądziku i czyraków. Wywar ze skrzypu stosowany jest w kosmetykach służących do płukania włosów oraz do kąpieli.


SOSNA  ZWYCZAJNA
Słowianie traktowali sosny z szacunkiem i powagą. Podczas święta wiosny - Jare gałąź sosnową lub małe drzewko przybierano w kwiaty i inne ozdoby i obnoszono po domach życząc szczęśliwego „nowego lata”. Uroczystość nazywała się „chodzenie z gaikiem”, „chodzenie z królewną”, na Ukrainie „haiwki”, na Białorusi „zielone wino”, w Czechach „kralovna nedele”.
Była symbolem odrodzenia przyrody.
Sosna była także świętym drzewem słowiańskiego demona Boruty. Według wierzeń, jako władca lasu i opiekun zwierząt, zamieszkiwał starą sosnę w centrum puszczy.

Sosna miała również moce magiczne i uzdrawiające. Popiół z jej igieł przykładano na dziąsła, co miało uśmierzać bóle zębów. Metodę tę stosowali nie tylko Słowianie, ale także Japończycy i Indianie. Z kolei gotowane w serwatce szyszki sosnowe i pęczki miały pomagać na darcie w kościach, swędzie głowy oraz na wrzodziankę.

Podczas prac archeologicznych w Kowalewku, gdzie odkryto cmentarzysko birytualne kultury wielbarskiej, archeolodzy prowadzący badania ustalili, że podczas ceremonii pochówku używana była sosna. W grobach szkieletowych znalezione zostały węgle drzewne, w większości pochodzące z drewna sosnowego. Z analizy węgli drzewnych w grobach ciepłopalnych wynika, że z drewna sosnowego formowano stosy kremacyjne.

Wierzono, że sosnowa trumna zapewniała umarłym spokój wieczny, sprawiała, że dusze godziły się z nową rzeczywistością i nie pragnęły wracać z zaświatów. Żyjącym dawała zaś pewność, że zmarły w najbliższym czasie nie pociągnie ich za sobą.

Sosny to wiecznie zielone drzewa, posiadające przewody żywiczne w korze i drewnie. Tworzą mieszane lub jednogatunkowe lasy.
Kora większości sosen jest gruba i łuskowata, tylko u niektórych gatunków jest cienka i odpada płatami. Korona młodych drzew jest zazwyczaj stożkowata, przeważnie z wiekiem staje się zaokrąglona lub parasolowata. Gałęzie wyrastają w regularnych pozornych okółkach, będących w rzeczywistości ciasnymi spiralami. Młode pędy są jasne i wyrastają pionowo w górę, z czasem ciemnieją i odchylają się na zewnątrz. Wygląd i kondycja pędów służą leśnikom do oceny płodności i żywotności drzewa. Rozmnażają się płciowo, wytwarzając osobno męskie i żeńskie kwiatostany. Nasiona dojrzewają w twardych, drewniejących szyszkach.

Ciekawostki.
Największe rozmiary, powyżej 80 m wysokości, osiągają sosny Lamberta (Pinus lambertiana).
Najbardziej sędziwy wiek osiągają okazy sosny długowiecznej
(Pinus longaeva) rosnące w Górach Białych (ponad 4700 lat).
Często określa się je mianem najstarszych roślin na Ziemi, jednak żyją znacznie krócej od wegetatywnie rozmnażających się okazów topoli osikowych i niektórych krzewów (np. okaz Lomatia tasmanica z Tasmanii istnieje od 43,6 tys. lat).


Zastosowanie w lecznictwie.
Pączki sosny wykorzystywane są w leczeniu nieżytów górnych dróg oddechowych, przeziębienia, zwłaszcza u dzieci i osób starszych. Substancje czynne w nich zawarte zwiększają ilość śluzu wytwarzanego w drogach oddechowych, ułatwiają oczyszczanie oskrzeli. Stosowane również w nieżytach jelit, żołądka oraz dróg moczowych w połączeniu z innymi ziołami.
Olejek sosnowy: w małych dawkach jako lek moczopędny wyłącznie w połączeniu z innymi środkami wykazującymi takie działanie. Zewnętrznie: Pączki sosny są używane do kąpieli ogólnie wzmacniających oraz w niektórych chorobach skóry. Olejek sosnowy wykorzystywany jest do leczenia infekcji górnych dróg oddechowych i zatok. Inhalacje z dodatkiem olejku sosnowego stosowane są przy przeziębieniach i katarze. Dzięki właściwościom rozgrzewającym łagodzi bóle reumatyczne, gośćcowe. Dziegieć sosnowy działa antyseptycznie i używany jest w leczeniu chorób skóry m.in. łuszczycy, grzybicy oraz łojotoku. Olejek terpentynowy: jako środek drażniący skórę i przeciwbólowy w bólach gośćcowych i nerwobólach.
Wykorzystywany jako składnik maści, żeli i plastrów przeciwbólowych i rozgrzewających.

Syrop z młodych pędów sosny.
-zebrać młode pędy (ok.1kg) najlepiej na początku maja
-wypłukać
-włożyć do słoja i zasypać 1kg cukru
-zabezpieczyć słój podwójną gazą
-słój z pędami można wystawić na słońce, np. na rozgrzanym kamieniu (będzie miał podwójne podgrzewanie góra-dół) -po zachodzie słońca zabieramy słój. I tak przez 10 dni, kiedy to pędy puszczą sok a cukier się rozpuści.
-przelać do gara (garnka nie można domyć oczywiście po żywicy - aby uniknąć, można obierać pędy z łusek) dodać 2 litry wody i gotować ok. pół godziny - syrop zrobi się dość intensywny w smaku - mocno gorzko-słodki - więc można dosypać jeszcze pół kg cukru.
Odcedzić wywar z pędów i gorący syrop przelać w słoiczki i dodatkowo pasteryzować 8min.

Sosna w literaturze.
W poezji Teofila Lenartowicza sosna (także kalina, wierzba i lipa) pojawia się często jako jeden z charakterystycznych elementów polskiego krajobrazu, szczególnie Mazowsza, za którym tęsknił poeta. Wspomina sosny w wielu swoich wierszach, np.: Kurpie, Kołysanka, Jak to na Mazowszu, Moja piosenka, O powrocie do kraju, Pielgrzym ze ziemi ucisku. Tak napisał w jednym z wierszy:
Był pagórek piaszczysty, na nim każdej wiosny
złociły się dziewanny i szumiały sosny.

Motyw sosny jako drzewa przypominającego dzieciństwo i ojczyznę pojawia się także w poemacie Juliusza Słowackiego - Godzina myśli:
Mało mówił – i tylko raz wśród dzikich sosen
Wykrzyknął z obłąkaniem: „Ginę marzeń zdradą!
Wysyłają mię w kraje bez zim i bez wiosen.

O płaczu ścinanego sosnowego boru pisała także Maria Konopnicka w wierszu Na jagody. Ponadto Konopnicka, wśród zalet polskiej wsi, które wymieniła w pieśni Jesienią (Wieczorne pieśni), umieściła także sosny, stawiając je tym samym na równi z innymi walorami wsi, np. bieloną chatą, miodem czy dziką gruszą.

Herby w Polsce.
Wizerunek sosny znajduje się w jednym z herbów szlacheckich – Godziembie.
Sosna w heraldyce oznacza sprawiedliwość, szlachetność i szczerość właściciela. Drzewo w ogólności symbolizuje dobra terytorialne (bory, lasy).
Widnieje również na herbach niektórych polskich miast i gmin.


SZAŁWIA  LEKARSKA
W średniowieczu stosowano ją jako lek na przeziębienia, gorączkę, padaczkę, choroby wątroby i zaparcia. Uważano ją również za afrodyzjak. Szałwia to zimozielona krzewinka dziko rosnąca w rejonie Morza Śródziemnego. Rośnie na słonecznych zboczach i skałach, na glebach bogatych w wapń i w miarę wilgotnych.Dziś jest popularna w całej Europie. Rozmnażana jest z nasion. Palone kwiaty szałwii neutralizują brzydkie zapachy i płoszą insekty.

Skład.  
Liście szałwii zawierają od 2,5 do 3% olejku lotnego, który zawiera m.in. tujon, cyneol, kamforę i pinen. Ponadto szałwia zawiera garbniki, flawonoidy, kwasy organiczne, gorycze, duże ilości witaminy B1 (ok. 850 mg%), witaminy PP oraz karoteny (witaminy A) i duże ilości witaminy C.

Działanie lecznicze.
Szałwię zaleca się przy nadmiernej fermentacji jelitowej, bólach brzucha, biegunkach, wzdęciach i nudnościach, w stanach zapalnych błon śluzowych przewodu pokarmowego, połączonych nawet z mikrokrwawieniem. Obniża poziom cukru we krwi, co może mieć znaczenie w leczeniu lekkich przypadków cukrzycy, a napary z szałwii łagodzą zapalenia gardła i skóry. Ponadto działa kojąco na depresję, zmęczenie, wyczerpania. Napar z szałwii stosuje się przy nadmiernym poceniu nocnym, zwłaszcza u gruźlików i neurotyków. Dzięki bakteriobójczym właściwościom stosuje się szałwię także zewnętrznie do płukania jamy ustnej, gardła, przy ropnym zapaleniu dziąseł, pleśniawce i przy anginie. Napar szałwii stosuje się także do okładów na trudno gojące się rany, owrzodzenia żylakowate nóg a także jako dolewkę do kąpieli w chorobach reumatycznych, wysypkach i innych schorzeniach skórnych. Herbata z liści przeciwdziała biegunce, służy też do irygacji pochwy w upławach. Napar z liścia szałwii powoduje zmniejszenie laktacji, co jest bardzo przydatne przy zapaleniach piersi.

Sztuka  kulinarna.
Liście zrywane przed okresem kwitnienia są używane do dziś jako przyprawa. Olejki eteryczne, garbniki, witaminy i sole mineralne nadają liściom korzenny zapach i lekko palący smak. Stosuje się jako dodatek do mięsnych i drobiowych farszów, do przyprawiania tłustych i ciężkostrawnych potraw mięsnych (przeważnie dziczyzny i baraniny) oraz tłustych ryb. Dodajemy ją również do zup jarzynowych, makaronu, risotto oraz do białych mięs i drobiu. Świeże liście poprawiają smak sałat i dań z warzyw. Doskonale komponuje się z daniami, których składnikami są pomidory, kapusta i groch. Duże zastosowanie znalazła zwłaszcza w kuchni włoskiej.
Ma lekko gorzkawy smak, więc należy używać jej oszczędnie.
Zbyt duża ilość nadaje potrawie nieprzyjemny zapach. Przez proces suszenia smak przyprawy nasila się. Suszona szałwia może być przechowywana do 3 lat w szczelnym opakowaniu. Po tym okresie traci swój zapach.

Uprawa.
Można ją uprawiać w grządkach i w doniczkach. Lubi podłoże lekkie i wapienne. Wymaga dużo słońca i mało wody. Nie należy jej siać w pobliżu tymianku i cząbru, bo słabiej rośnie.

SZANTA  ZWYCZAJNA
Ma wiele nazw ludowych: krzecina (lubelskie), krzeszyna (podlaskie), gojnik (podkarpackie). W Polsce gatunek rzadki. Roślina umieszczona na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) w grupie gatunków wymierających, krytycznie zagrożonych. Kwitnie od czerwca do sierpnia.

Skład.
Ziele szanty wysuszone, kwitnące nadziemne części o zawartości . Surowiec zawiera minimum 0,7% marubiny (diterpen), śluzy, sterole, garbniki, cholinę, kwasy organiczne, trójterpeny.

Działanie lecznicze.
Zaburzenia czynności wydzielniczej wątroby i żołądka. Odwar z ziela szanty jest tradycyjnie stosowanym środkiem gorzkim stosowanym w celu pobudzenia wydzielania żółci i soku żołądkowego oraz jako środek pobudzający łaknienie. W nieżycie gardła i oskrzeli jest stosowana jako środek wykrztuśny i rozkurczający, oraz reguluje częstotliwość skurczów serca.

ŚLAZ  DZIKI - Malva sylvestris L.
W Polsce występuje pospolicie na całym niżu i w niższych partiach gór. Kwitnie od końca czerwca do późnego października. Jest rośliną miododajną i światłolubną. Lubi gleby piaszczyste średnie i lżejsze nie kwaśne, nie znosi gleb mokrych. W gwarach ludowych ślaz dziki nazywany jest także: ślaz leśny, ślazik, ślazówka, malwa dzika, guziczkowe ziele, ślaz zajęczy, kędzierzawiec.

Skład.
Roślina jest surowcem śluzowym. Zawartość śluzu w kwiatach wynosi 0,5-6%. Kwiaty zawierają ponadto glikozyd antocyjanowy: malwinę, kwasy organiczne i składniki mineralne.

Działanie lecznicze.
Surowiec ten jest używany jako środek osłaniający i zmiękczający zewnętrznie i wewnętrznie w stanach nieżytowych nosa i zapalnych dróg oddechowych. Zawarty w kwiatach śluz przechodzi do wyciągów wodnych i powleka błony śluzowe jamy ustnej, gardła i krtani, chroniąc je przed podrażnieniem, łagodzi również kaszel, przywraca ruch nabłonka rzęskowego, ułatwia odkrztuszanie i zmniejsza stan zapalny, szczególnie u dzieci i osób w wieku podeszłym. Ponadto przy zaparciach, biegunkach, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, zaburzeniach trawienia oraz niytach dróg moczowych.
Zewnętrznie: W postaci okładów na rany, wrzody, egzemy. Do płukania jamy ustnej i gardła, irygacji przy upławach i nadżerkach oraz do kąpieli w schorzeniach skórnych.

Napar z kwiatów ślazu dzikiego.
1-2 łyżek surowca zalanych 350ml wrzątku uzyskuje się poprzez zaparzanie pod przykryciem przez 15 minut. Następnie odcedzić napar. Pić po ⅛ szklanki 3 razy dziennie po jedzeniu w suchym kaszlu i chrypce. Napar można również stosować do płukania gardła oraz w postaci lewatyw u małych dzieci w nawykowych zaparciach. Napar taki nadaje się również do kapieli niemowląt z atopowym zapaleniem skóry.

Zbiór i suszenie.
Do celów leczniczych zbiera się od czerwca do sierpnia świeżo rozwinięte kwiaty. Kwiaty zrywa się ręcznie bez szypułek starając się nie zgniatać koron. Suszy się  natychmiast, rozłożone cienką warstwą w cieniu i w przewiewnym miejscu w celu zachowania pięknej niebieskofioletowej barwy.

Roślina ozdobna.
Jest uprawiany jako roślina ozdobna. Nadaje się na rabaty kwiatowe w ogródkach, szczególnie naturalistycznych. Uprawiane kultywary mają kwiaty o barwie od białej przez niebieską do ciemnopurpurowej.

Uprawa.
Jest uprawiany zwykle jako roślina dwuletnia, czasami bylina. Najlepiej rośnie na słonecznym stanowisku i na przepuszczalnym, niezbyt żyznym podłożu. Rozmnaża się przez nasiona lub sadzonki, zwykle w ogrodzie rozsiewa się sam. Po pierwszym kwitnieniu należy go nieco przyciąć. Wiosną bywa atakowany przez grzyby z rodziny rdzowatych.

ŚWIETLIK
Występuje na całym obszarze Europy, w Polsce jest rośliną pospolitą. Ś
wietlik w Słowiańszczyźnie był stosowany do celów medycznych, uważano go za ziele uzdrawiające oczy. Inna nazwa zwyczajowa to świetlik lekarski, oraz nazwy ludowe: ptasie oczka, złodziej mleczny.

Skład chemiczny.
Ziele świetlika zawiera glikozyd - aukubinę (hamuje wydzielanie histaminy), garbniki, kwasy fenolowe, olejek eteryczny, pochodne kumaryny, sole mineralne szczególnie dużo związków miedzi i manganu.

Działanie lecznicze.
Zewnętrznie: Świetlik jest stosowany do alergicznych i bakteryjnych zapaleń spojówek. Kwasy zawarte w świetliku mają cechy przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Uszczelniają naczynia krwionośne oczu, zapobiegają także krwawieniom z naczyń siatkówki. Świetlik może być stosowany w zapaleniach spojówek oczu i brzegów powiek, w wiosennym zapaleniu spojówek, przypadkach jęczmieni, a także w przypadkach zmęczenia oczu pracą przy sztucznym świetle, czy długim oglądaniem telewizji.
Jest on również cenny dla ludzi, których oczy są nadwrażliwe na promienie słoneczne. Może być polecany do przemywania oczu w przypadkach katarów przebiegających z ostrym łzawieniem.
Powinni o nim pamiętać ludzie narażeni na pyły i dymy przemysłowe. Ekstrakt ze świetlika lekarskiego jest wykorzystywany również w homeopatii. Kompozycja składników niektórych z homeopatycznych kropli ocznych jest zbliżona do naturalnego płynu łzowego. W ich skład wchodzi świetlik i nagietek lekarski, starzec popielaty oraz związki mineralne. Zapewniają one optymalny poziom nawilżenia gałki ocznej i łagodzą podrażnienia. Wyciąg ze świetlika lekarskiego przynosi ulgę osobom cierpiącym na zespół suchego oka, którego przyczyną jest niewystarczające pokrycie rogówki i spojówki tzw. „filmem łzowym”.

Odwar z ziela świetlika może być również stosowany wewnętrznie w chorobach żołądka i wątroby, w zaburzeniach trawienia i w kolce żółciowej, u ludzi z obniżonym ciśnieniem tętniczym. Medycyna ludowa polecała stosowanie świetlika przy bólach głowy i bezsenności. Świetlik lekarski wchodzi w skład preparatów przeznaczonych do pielęgnacji i demakijażu skóry wokół oczu. Wraz z innymi wyciągami roślinnymi ma działanie przeciwzapalne, likwiduje obrzęki, łagodzi oznaki zmęczenia i stresu. Picie naparu ze świetlika łąkowego dwa razy dziennie wpływa na poprawę sprawności narządu wzroku i ostrości widzenia oraz przynosi ulgę zmęczonym oczom.

Jak korzystać z jego leczniczych właściwości?
Można wykonać napar do przemywania oczu wykorzystując wyłącznie ziele świetlika.
Zalać łyżeczkę ziela połową szklanki wrzącej wody. Parzyć 10 minut. Zwilżyć gazę i tak wykonany kompres przykładać do powiek.

Mikstura ziołowa.
¼ litra wody destylowanej
pół łyżeczki suszonego ziela świetlika
pół łyżeczki suszonej szałwii
łyżeczkę suszonych liści rozmarynu
pół łyżeczki kopru włoskiego
szczyptę czarnej herbaty
Wymieszać wodę z ziołami i herbatą. Podgrzewać powoli. Po zagotowaniu zdjąć garnek z kuchenki i odstawić mieszankę na 10 minut. Przecedzić składniki. Można przelać miksturę do buteleczki. Przechowywać w lodówce maksimum 10 dni (później będzie przeterminowana).

Zbiór i suszenie.
Ziele ścina się poniżej rozgałęzienia łodygi, tj. bez najniższej części, zwykle bezlistnej lub o zbrunatniałych liściach. Ziele zbiera się w czasie suchej pogody i po obeschnięciu rosy. Suszy się je w suszarniach naturalnych przy dużym przewiewie, a przy niesprzyjającej pogodzie, w temperaturze podwyższonej do 40 °C. Surowiec rozkłada się cienką warstwą. Jeden kg suszu otrzymuje się z około 3,5 kg ziela świeżego. Surowiec powinien składać się z ulistnionych pędów z kwiatami. Wysuszony powinien mieć naturalną barwę i wilgotność do 11%.

TOPINAMBUR / Słonecznik bulwiasty
Został rozpowszechniony na różnych kontynentach jako roślina jadalna, pastewna i ozdobna. Gatunek jest ceniony ze względu na duży potencjał produkcyjny biomasy zielonej oraz z powodu jadalnych bulw. Mają one oryginalny smak i są wartościowym warzywem, zwłaszcza w diecie cukrzycowej. Poszczególne części rośliny znajdują wielorakie zastosowania. W ostatnich latach gatunek ten przykuwa uwagę naukowców jako roślina użytkowa o potencjalnie dużym znaczeniu. Cechuje się niewielkimi wymaganiami, rośnie w bardzo różnych warunkach.

Ze względu na łatwość, z jaką odrasta z organów
podziemnych, skutecznie się rozprzestrzenia i dziczeje z upraw. Na wielu obszarach jest z tego powodu uciążliwym gatunkiem inwazyjnym.
Rodzimym obszarem jego występowania jest Ameryka Północna.
Na ziemiach polskich uprawiany jest od 1730 r. W Polsce, jako kenofit jest rozpowszechniony na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Stanowi zagrożenie dla gatunków rodzimych i postuluje się zaniechanie jego uprawy na obszarach chronionych, w pobliżu wód i lasów, w miejscach przyrodniczo cennych.

Skład.
Bulwy zawierają do 17% inuliny stanowiącej 75–80% wszystkich węglowodanów. Pozostałe to skrobia oraz cukry proste (fruktoza, sacharoza, maltoza i niskocząsteczkowe fruktooligosacharydy). Dzięki znacznej zawartości inuliny bulwy dobrze znoszą mróz (do -30 °C) i mogą zimować w glebie w warunkach klimatycznych Polski w przeciwieństwie do ziemniaka. W trakcie przechowywania lub przetwarzania inulina hydrolizuje się na cząsteczki fruktozy. Bulwy zawierają poza tym dużo krzemionki, witaminy B1 i żelaza. Wyróżniają się także znacznym udziałem takich makro- i mikroelementów jak miedź, magnez i potas. Białka zawierają zróżnicowane aminokwasy egzogenne, m.in. treoninę i tryptofan. W różnych organach rośliny stwierdzono poza tym obecność kumaryny, nienasyconych kwasów tłuszczowych, pochodnych poliacetylenu i seskwiterpenów.

Historia - Roślina jadalna.
Bulwy topinamburu spożywane były przez Indian północnoamerykańskich w okresie przedkolumbijskim. Szybko zostały docenione przez kolonistów i zawędrowały do Europy i Azji. Rozpowszechniły się, choć uprawiane były raczej jako warzywo ogrodowe, na ograniczoną skalę, a nie na polach. W XVIII wieku straciły na znaczeniu zastąpione przez ziemniaki. Później bulwy wykorzystywane były głównie jako roślina pastewna, choć okresowo zyskiwały na znaczeniu. W okresie przedwojennym były nierzadko uprawiane na Śląsku. Współcześnie bulwy topinamburu traktowane są zwykle jako dość ekskluzywne i rzadko spotykane warzywo.

Jadalną częścią roślin są bulwy, wewnątrz żółte lub białawe - kruche. Mają słodki, orzechowy smak, przyrównywany do karczocha i orzechów brazylijskich. Zawierają one inulinę, nie trawioną przez ludzi, w związku z czym są one mało pożywne, o ile nie zostaną odpowiednio przetworzone. W wyniku hydrolizy z inuliny powstaje fruktoza, dlatego jest to cenione warzywo w diecie osób chorujących na cukrzycę. Indianie poddawali bulwy fermentacji w kopcach, podczas której inulina ulegała rozkładowi na przyswajalne dla człowieka cukry.

Sztuka kaulinarna.
Obecnie bulwy spożywane są jako warzywo zwykle po przegotowaniu, gotowaniu na parze lub upieczeniu. Mimo że polecane bywają do spożycia także w stanie surowym, w postaci takiej powodują wzdęcia u niektórych osób. Według części źródeł obróbka cieplna powinna trwać dłużej niż godzinę, przy czym w miarę upływu czasu bulwy stają się coraz słodsze. Inne źródła podają, że podczas gotowania należy uważać, bo łatwo bulwy rozgotować – w takim przypadku w ciągu kilku minut zmieniają się w papkę. Ze względu na to, że najwięcej witamin znajduje się tuż przy powierzchni bulw, nie zaleca się ich obierania. Przed spożyciem wymagają oczyszczenia za pomocą szczoteczki i dokładnego umycia. Zaleca się dodanie octu do wody, w której gotowane są bulwy. Walory smakowe poprawia dodanie do potrawy startej gałki muszkatołowej. We Włoszech i Francji bulwy używane są do przygotowywania zup. Poza tym przyrządzane są podobnie do ziemniaków, włączając w to sporządzanie delikatnych frytek, a także chipsów. Polecane są także w marynacie, oraz zapiekane z serem cheddar. Poza spożywaniem bulw, wykorzystywane są one do produkcji inuliny oraz fruktozy.

Działanie lecznicze.
Bulwy topinamburu są wartościowym składnikiem diety diabetyków i osób po chemioterapii. Inulina pomaga w normalizowaniu glikemii, a razem z pektynami i błonnikiem pomaga w oczyszczaniu organizmu, wiążąc szkodliwe związki i przyśpieszając ich wydalanie poprzez pobudzanie ruchów jelit. Dzięki temu też bulwy mogą pomagać przy zaparciach. Bulwy topinambura pomagają w oczyszczaniu organizmu z toksyn i tym samym zwiększają odporność organizmu. Topinambur działa wspomagająco w przemianie materii i odbudowuje mikroflorę jelit. Jest pomocny w profilaktyce cukrzycy, chorób serca i naczyń, przy reumatyzmie, w chorobach nowotworowych, po chemioterapii. Poza tym działają jako immunostymulator, osłonowo na wątrobę i zapobiegają zakażeniom dróg moczowych. Duże ilości krzemionki zawarte w bulwach wzmacniają włosy i paznokcie, oraz sprzyjają młodemu wyglądowi skóry. Krzemionka wspomaga leczenie chorób dróg oddechowych i ma zdolność do regeneracji tkanek. Sproszkowane bulwy topinamburu wchodzą w skład preparatu „Topinulin” (producent: Farmapol) stosowanego jako środek dietetyczny, dający uczucie sytości, kierowany głównie do diabetyków.

Roślina pastewna.
Zarówno bulwy, jak i zielone pędy stanowią wartościową paszę dla bydła, owiec i świń. Części nadziemne mogą być podawane jako zielonka lub kiszonka. Koszenie w lipcu, sierpniu i w listopadzie pozwala na uzyskanie 200 ton świeżej masy roślin z 1 ha uprawy.


Roślina przemysłowa.
Bulwy stanowią surowiec do produkcji alkoholi. Z biomasy wytwarzany jest bioetanol – z 1 ha uprawy można uzyskać ponad 2,5 tys. dm3 dodatku do paliw. Jako surowiec służący do wytwarzania alkoholu wykorzystywanego jako paliwo, słonecznik bulwiasty stosowany był zwłaszcza w czasie II wojny światowej. Można z biomasy tego gatunku uzyskiwać także butanol i dimetylofuran. Pędy nadziemne po wysuszeniu i rozdrobnieniu mogą być albo spalane bezpośrednio w piecach, albo używane jako surowiec do wyrobu brykietów i granulatu (peletów).

Roślina ozdobna.
Silny wzrost i efektowne, żółte kwiatostany sprawiają, że rośliny uprawiane bywają w ogrodach nie tylko jako źródło bulw, ale także ze względów ozdobnych. Nadają się na obwódki na granicach ogrodów, nie tylko ze względu na gęsty i wysoki pokrój, ale także jako osłona od wiatru.

Uprawa zbiór i przechowywanie.
Słonecznik bulwiasty jest niewymagający i łatwy w uprawie. Uprawy są wieloletnie, choć zwykle pola zajmowane są przez 2–3 lata. Dłuższa uprawa w tym samym miejscu wiąże się ze zmniejszeniem wielkości plonów. Przy planowaniu uprawy rozstrzygnąć trzeba, czy ma ona na celu uzyskanie dużego plonu bulw, czy biomasy nadziemnej. Ścięcie pędów w optymalnym dla pozyskania biomasy okresie, tuż przed kwitnieniem, powoduje ograniczenie wzrostu bulw nawet o 40–60%. Z kolei zachowanie do mrozów części nadziemnych rośliny pozwala na maksymalny wzrost bulw, jednak zupełnie znika wówczas wartość paszowa pędów.

Topinambur rośnie prawie na każdej glebie, jest też odporny na mróz i dość odporny na suszę. Wymagania ma podobne do ziemniaków – najlepiej rośnie na glebie żyznej, umiarkowanie wilgotnej, głębokiej i przewiewnej. Bulwy zbiera się od jesieni do mrozów, ewentualnie wiosną. Plon bulw z 1 ha wynosi zwykle 20–30 ton. Bulwy mogą być przechowywane w glebie i wykopywane zarówno jesienią, jak i wiosną w zależności od potrzeb. W tym czasie nie tracą nic ze swych właściwości odżywczych. Po wykopaniu przechowywać je najlepiej w wilgotnym piasku i torfie w chłodnym pomieszczeniu.


copyright © 2019
Kontakt:
mediapolonii@gmail.com
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego