Kim są Słowianie?

Słowianie to jedna z największych grup etniczno-językowych Europy, obejmująca dziś m.in. Polaków, Czechów, Słowaków, Ukraińców, Białorusinów, Rosjan, Chorwatów, Serbów czy Bułgarów. Łączy ich przede wszystkim pokrewieństwo językowe — języki słowiańskie należą do wielkiej rodziny indoeuropejskiej.  

Problem pochodzenia Słowian

Pochodzenie Słowian pozostaje jednym z najbardziej spornych tematów europejskiej historiografii.
Nie istnieje dziś pełny konsensus naukowy dotyczący:

• dokładnej praojczyzny Słowian,
• momentu ich wyodrębnienia,
• skali migracji we wczesnym średniowieczu.  

Historycy, archeolodzy, językoznawcy i genetycy od dziesięcioleci próbują połączyć:

• źródła pisane,
• archeologię,
• językoznawstwo historyczne,
• badania DNA.

I właśnie tutaj zaczynają się spory.

Najstarsze źródła pisane

Słowianie pojawiają się w źródłach historycznych stosunkowo późno — głównie w VI wieku n.e.

Najważniejsi autorzy:

• Jordanes („Getica”, ok. 551 r.)
• Prokopiusz z Cezarei („Wojny”, VI w.)
• Jan z Efezu
• Pseudo-Maurycjusz („Strategikon”)  

Jordanes pisał, że:

„Venethi, Sclaveni i Antes” byli ze sobą spokrewnieni.  

Bizantyjczycy określali wczesnych Słowian jako:

• Sclaveni,
• Antes,
• Venethi.

Źródła opisują ich jako:

• lud zdecentralizowany,
• żyjący w lasach i na mokradłach,
• walczący głównie pieszo,
• unikający klasycznych bitew,
• niezwykle odporny na trudne warunki.  

Skąd przybyli Słowianie?

Tu zaczyna się największy spór.

1. Teoria allochtoniczna (migracyjna)

Według dominującego przez wiele lat modelu:
praojczyzna Słowian znajdowała się gdzieś:

• między Dnieprem,
• Prypecią,
• Karpatami,
• terenami dzisiejszej Ukrainy i Białorusi.  

Następnie między VI–VIII wiekiem miała nastąpić ogromna ekspansja Słowian na:

• Bałkany,
• Europę Środkową,
• Europę Wschodnią.

To właśnie wtedy języki słowiańskie rozprzestrzeniły się na ogromnym obszarze Europy.  

2. Teoria autochtoniczna

Część badaczy — szczególnie w Polsce — uważała, że Słowianie mogli mieszkać w Europie Środkowej znacznie wcześniej, nawet od epoki brązu lub żelaza.

Według tej teorii:
Słowianie nie „przybyli” masowo na ziemie polskie w VI wieku, lecz byli tam obecni wcześniej.  

Problem:
większość archeologów uważa dziś tę teorię w jej klasycznej formie za zbyt uproszczoną.

Co mówi współczesna genetyka?

Najnowsze badania DNA bardzo skomplikowały cały temat.

W ostatnich latach badania archeogenetyczne sugerują, że:

• ekspansja słowiańska rzeczywiście miała charakter dużego ruchu ludności,
• ale proces był regionalnie zróżnicowany,
• a wcześniejsze populacje Europy mieszały się ze Słowianami.  

Czyli:
nie było ani całkowitego „zastąpienia ludności”, ani pełnej ciągłości.

Dzisiejszy obraz jest dużo bardziej złożony niż XIX-wieczne teorie narodowe.

Czy Słowianie byli jednym narodem?

Nie.

Wczesni Słowianie prawdopodobnie byli:

• luźną wspólnotą plemion,
• powiązanych językiem,
• kulturą,
• podobnym stylem życia,
• ale bez jednego państwa i jednej tożsamości narodowej.  

Profesor Florin Curta w książce:

„The Making of the Slavs” (Cambridge University Press, 2001)

postawił nawet kontrowersyjną tezę, że:
„Słowianie” jako wielka wspólnota etniczna mogli częściowo zostać „stworzeni” przez sposób, w jaki opisywali ich autorzy bizantyjscy.  

To jedna z najgłośniejszych debat współczesnej slawistyki.

Co wiemy na pewno?

Fakty:

• języki słowiańskie są bardzo blisko spokrewnione,
• ekspansja Słowian w VI–VIII wieku była ogromna,
• Bizancjum zaczęło notować Słowian w VI wieku,
• Słowianie szybko zasiedlili wielkie obszary Europy.  

Hipotezy:

• dokładna lokalizacja praojczyzny,
• skala migracji,
• relacja między kulturami archeologicznymi a etnicznością.

Mity:

• że istnieje jedna „czysta rasa słowiańska”,
• że współcześni Słowianie są prostą kontynuacją jednego plemienia,
• że nauka definitywnie rozwiązała problem pochodzenia Słowian.

Nie rozwiązała.
I prawdopodobnie jeszcze długo nie rozwiąże całkowicie.