Najnowsze badania DNA, archeologia i problem „matecznika” Słowiańszczyzny

Pochodzenie Słowian od ponad stu lat pozostaje jednym z największych sporów europejskiej archeologii i historii wczesnego średniowiecza.

Przez dziesięciolecia ścierały się dwa główne modele:

• teoria większej ciągłości osadniczej w Europie Środkowej,
• oraz teoria migracji ze wschodu w VI–VII wieku.

Dziś sytuacja wygląda inaczej niż jeszcze kilkanaście lat temu.

Do archeologii i językoznawstwa dołączyły bowiem:

badania archeogenetyczne DNA.

I właśnie one zaczęły przynosić najbardziej przełomowe dane dotyczące początków Słowian.

Problem źródeł

Największy problem polega na tym, że pierwsi Słowianie pozostawili po sobie bardzo mało wyraźnych śladów.

W przeciwieństwie do:

• Rzymian,
• Greków,
• czy wielu ludów germańskich,

wczesne społeczności słowiańskie:

• nie tworzyły własnych kronik,
• budowały stosunkowo skromne osady,
• używały prostej ceramiki,
• a bardzo często praktykowały kremację zmarłych.

I właśnie kremacja przez lata praktycznie uniemożliwiała badania DNA.

Dlatego przez dziesięciolecia badacze byli zmuszeni opierać się głównie na:

• archeologii,
• językoznawstwie,
• i źródłach bizantyjskich.

Pierwsze pewne wzmianki o Słowianach

Najwcześniejsze wyraźne opisy ludów słowiańskich pojawiają się w VI wieku.

Pisali o nich między innymi:

• Jordanes,
• Prokopiusz z Cezarei,
• Pseudo-Maurycjusz.

W źródłach pojawiają się nazwy:

• Sklawinowie,
• Antowie,
• Weneci.

Bizantyjczycy opisywali ich jako społeczności zamieszkujące obszary:

• na północ od Dunaju,
• w Europie Wschodniej,
• oraz na terenach związanych z dorzeczem Dniepru.

Jednocześnie trzeba pamiętać:
autorzy bizantyjscy często patrzyli na ludy barbarzyńskie z bardzo uproszczonej perspektywy politycznej.

Nazwy etniczne nie zawsze oznaczały jednolite „narody” w nowoczesnym rozumieniu.

Archeologia — kultury związane z wczesnymi Słowianami

Współczesna archeologia najczęściej łączy początki wczesnej Słowiańszczyzny z kulturami:

• kijowską,
• praską,
• pieńkowską,
• oraz częściowo kołoczyńską.

Ogromny wpływ na współczesną debatę mieli badacze tacy jak:

• Kazimierz Godłowski,
• Michał Parczewski,
• Florin Curta,
• Zbigniew Kobyliński.

Szczególnie Kazimierz Godłowski argumentował, że wielka ekspansja Słowian nastąpiła stosunkowo późno — głównie w VI–VII wieku — i była związana z migracjami ze wschodu Europy.

Co zmieniły najnowsze badania DNA?

Prawdziwy przełom nastąpił dopiero dzięki projektowi:

HistoGenes

Międzynarodowy zespół badaczy z:

• Niemiec,
• Austrii,
• Polski,
• Czech,
• Chorwacji
  przeanalizował ponad 550 dawnych genomów z Europy Środkowo-Wschodniej. (umcs.pl)

Jedną z kluczowych publikacji stał się artykuł:

Ancient DNA connects large-scale migration with the spread of Slavs

opublikowany w „Nature” w 2025 roku. (umcs.pl)

Badaniami kierowali m.in.:

• Joscha Gretzinger,
• Johannes Krause,
• Zuzana Hofmanová,
• Walter Pohl.

Wnioski okazały się bardzo istotne.

Według analiz:

• ekspansja Słowian była związana z rzeczywistymi migracjami ludności,
• szczególnie pomiędzy VI a VIII wiekiem,
• a nie wyłącznie z „modą kulturową” czy samym rozprzestrzenieniem języka. (umcs.pl)

Badania wskazują również, że populacje związane z wczesnymi Słowianami wykazują silne związki genetyczne z obszarami:

• południowej Białorusi,
• północnej i środkowej Ukrainy,
• oraz regionów pomiędzy Dniestrem a Donem. (umcs.pl)

Czy to oznacza „ostateczne rozwiązanie zagadki”?

Nie.

I sami autorzy badań bardzo mocno to podkreślają.

DNA pokazuje:

• ruchy populacji,
• mieszanie grup,
• zmiany biologiczne.

Ale:

genetyka nie definiuje automatycznie języka, kultury ani tożsamości.

To niezwykle ważne.

Bo historia Słowian nie była historią „jednego czystego ludu”.

Był to proces:

• mieszania populacji,
• asymilacji,
• migracji,
• kontaktów handlowych,
• i ogromnych przemian świata po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego.

Dlaczego temat nadal budzi emocje?

Ponieważ pytanie o pochodzenie Słowian od dawna wykracza poza samą naukę.

W XIX i XX wieku temat był silnie związany z:

• polityką,
• nacjonalizmami,
• oraz próbami budowania dawnych „mitów założycielskich”.

Dlatego współczesna nauka coraz bardziej odchodzi od prostych narracji:

• „Słowianie byli tu od zawsze”
  lub:
• „Słowianie pojawili się nagle znikąd”.

Rzeczywistość była znacznie bardziej złożona.

Co obecnie wydaje się najbardziej prawdopodobne?

Na podstawie obecnych badań archeologicznych, językoznawczych i genetycznych wielu badaczy uważa dziś, że:

• wspólnota prasłowiańska formowała się stopniowo w Europie Wschodniej,
• prawdopodobnie na pograniczu terenów dzisiejszej Ukrainy i Białorusi,
• a następnie rozpoczęła wielką ekspansję po VI wieku.

Jednocześnie lokalne populacje Europy Środkowej również odegrały istotną rolę w procesie tworzenia późniejszych społeczności słowiańskich.

I właśnie dlatego początki Słowian pozostają jednym z najbardziej fascynujących i jednocześnie najtrudniejszych tematów historii Europy.

Źródła i badacze:

• Joscha Gretzinger et al.
• Johannes Krause
• Walter Pohl
• Zuzana Hofmanová
• Kazimierz Godłowski
• Florin Curta
• Michał Parczewski
• projekt HistoGenes
• publikacja „Nature” (2025). (umcs.pl)