Śmiertelność dzieci we wczesnym średniowieczu Słowian

Analiza bioarcheologiczna i paleodemograficzna

Streszczenie

Niniejszy artykuł stanowi przegląd aktualnego stanu badań nad śmiertelnością dzieci w społecznościach wczesnośredniowiecznych Słowian (VI–XII w. n.e.) w oparciu o dane bioarcheologiczne, paleopatologiczne i paleodemograficzne. Materiał badawczy pochodzi przede wszystkim z analizy cmentarzysk szkieletowych na terenie Polski, Czech, Słowacji i Chorwacji. Wyniki wskazują, że co najmniej 40% populacji umierało przed ukończeniem 20. roku życia, przy czym krytycznym okresem były pierwsze cztery lata życia, ze szczytem śmiertelności przypadającym na fazę odstawienia od piersi (2,5–4 rok życia). Główne czynniki sprawcze to niedożywienie, anemie z niedoboru żelaza, choroby zakaźne i pasożytnicze oraz stres biologiczny związany z przejściem na dietę stałą. Artykuł omawia także kluczowe ograniczenia metodologiczne, w szczególności problem systematycznej niedoreprezentacji niemowląt w rejestrze archeologicznym.

1. Wprowadzenie

Badanie śmiertelności dzieci w przeszłości należy do najtrudniejszych, a zarazem najbardziej poznawczo obiecujących zagadnień archeologii i antropologii historycznej. Dane demograficzne dotyczące wczesnośredniowiecznych społeczeństw słowiańskich są z natury rzeczy fragmentaryczne — nie dysponujemy żadnymi ówczesnymi metrykami urodzin ani zgonów, a źródła pisane milczą na temat codzienności demograficznej zwykłych ludzi. Jedynym bezpośrednim świadkiem tego wymiaru życia pozostają ludzkie kości wydobyte z grobów.

Ekspansja Słowian — dokumentowana genetycznie i archeologicznie od VI–VII w. n.e. — doprowadziła do zasiedlenia rozległych obszarów Europy Środkowej i Wschodniej. Badania DNA potwierdzają, że od VI i VII w. wcześniejsi mieszkańcy tych ziem — potomkowie populacji blisko związanych z Europą Północną i Skandynawią — zostali niemal całkowicie zastąpieni przez przybyszów ze wschodu, spokrewnionych ze współczesnymi Polakami, Ukraińcami i Białorusinami (Barlow et al. 2025). W następnych stuleciach na obszarze słowiańskim ukształtowały się pierwsze organizmy państwowe, z Cesarstwem Wielkomorawskim (ok. 822–905 n.e.) na czele. W tym czasie populacje słowiańskie żyły w warunkach gospodarczo-społecznych charakterystycznych dla wczesnych społeczeństw agrarnych — z niskim poziomem higieny, ograniczonym dostępem do zróżnicowanej diety i wysoką ekspozycją na patogeny.

Niniejszy artykuł jest próbą rzetelnej syntezy dostępnych danych naukowych. Autor zdaje sobie sprawę z ograniczeń wynikających z tafonomii, nierównomierności badań i trudności w interpretacji wskaźników szkieletowych.

2. Problemy metodologiczne

2.1 Niedoreprezentacja niemowląt w rejestrze archeologicznym

Paradoks, z którym stale mierzą się badacze, jest następujący: powszechnie przyjmuje się, że śmiertelność dzieci do lat 5 w pradziejowych i historycznych społeczeństwach wynosiła co najmniej 40% (Chamberlain 2006; Galeta i Pankowská 2023), jednak materiał kostny z cmentarzysk systematycznie wykazuje znacznie niższy udział pochówków dziecięcych. Zjawisko to ma złożone przyczyny.

Czynniki tafonomiczne. Kości niemowląt i małych dzieci cechuje mniejsza mineralizacja, mniejsza masa i gęstość niż kości dorosłych. Powoduje to ich przyspieszoną degradację w warunkach glebowych, szczególnie w glebach kwaśnych i wilgotnych. Procesy mikrobiologiczne, aktywność zwierząt ryjących, a także erozja mechaniczna skutkują tym, że szczątki najmłodszych dzieci najczęściej nie przeżywają tysiąclecia w stanie wykrywalnym. Zjawisko to określa się jako różnicową degradację szkieletową (Tafonomic factors, Halcrow et al. 2018).

Czynniki kulturowe. W środowisku słowiańskim — zarówno w fazie pogańskiej, jak i we wczesnej fazie chrystianizacji — niemowlęta i dzieci nieochrzczone (lub te, które nie przeżyły długo po urodzeniu) mogły być grzebane poza obrębem oficjalnych cmentarzysk. W kulturze chrześcijańskiej nieochrzczone noworodki sytuowały się w szczególnej przestrzeni eschatologicznej, co wpływało na ich miejsce pochówku — często przy murach kościoła, pod okapami lub w strefach granicznych nekropolii. W tradycji słowiańsko-pogańskiej z kolei dzieci nieposiadające pełnej tożsamości społecznej (co nastąpić mogło w wyniku obrzędu nadania imienia lub innego rytuału inicjacyjnego) mogły być grzebane inaczej niż dorośli.

Na to nakłada się zjawisko opisane przez badaczy m.in. na łotewskich cmentarzyskach z epoki żelaza (V–XIII w. n.e.): odsetek dzieci 0–5 lat stanowił zaledwie poniżej 6% wszystkich pochówków, choć biologiczna rzeczywistość demograficzna nakazywałaby oczekiwać kilkakrotnie wyższego udziału (Cēbers 2020). Dwie konkurencyjne hipotezy wyjaśniają to zjawisko: (1) niemowlęta są nieobecne ze względu na tafonomię; (2) były grzebane gdzie indziej lub w odmienny sposób. Najprawdopodobniej obie hipotezy są częściowo słuszne.

2.2 Ograniczenia paleodemografii

Metody ustalania wieku szkieletowego opierają się na analizie uzębienia (wyrzynanie zębów mlecznych i stałych, atrycja), stopnia zrośnięcia nasad kości długich oraz innych cech morfologicznych. W przypadku dzieci metody te są względnie precyzyjne — błąd oceny wieku rzadko przekracza ±6–12 miesięcy. Jednak nawet niewielkie systematyczne przesunięcia w ocenie wieku mogą zniekształcać paleodemograficzne tablice życia.

Tak zwany „paradoks osteoarcheologiczny” (Wood et al. 1992) zwraca uwagę na to, że populacja pochówków to populacja zmarłych, a nie populacja żywych. Szkielet człowieka, który przeżył epizod poważnej choroby, może wykazywać więcej wskaźników stresu biologicznego niż szkielet człowieka, który na daną chorobę umarł szybko — i nie miał czasu rozwinąć zmian kostnych. Interpretacja wskaźników paleopatologicznych wymaga zatem szczególnej ostrożności.

3. Dowody empiryczne — kluczowe stanowiska

3.1 Borovce (Słowacja, VIII–XII w. n.e.)

Stanowisko Borovce na zachodniej Słowacji jest dotychczas najszerzej przebadanym bioarcheologicznie wczesnośredniowiecznym cmentarzyskiem słowiańskim. Seria szkieletowa obejmuje 451 osobników, co czyni ją wartościową próbą statystyczną.

Podstawowe wyniki badań Zuzany Obertovej i Milana Thurzo (2004, 2005, 2008) są następujące:

• Śmiertelność subadultów: ponad 40% osobników zmarło przed ukończeniem 20. roku życia.
• Hipoplazja szkliwa: 27,2% osobników z zachowanymi zębami stałymi wykazywało hipoplazję liniową — wskaźnik epizodów stresu metabolicznego przeżytych w dzieciństwie. Defekty pojawiały się najczęściej między 2,5 a 3 rokiem życia.
• Cribra orbitalia: prawie połowa osobników z zachowanymi oczodołami wykazywała tę zmianę — wskaźnik niedokrwistości i infekcji pasożytniczych.
• Najwyższa śmiertelność: wiek 0–4 lata, z największą rozbieżnością parametrów demograficznych między osobnikami z oboma wskaźnikami a zdrowymi w grupach wiekowych 10–14 i 15–19 lat.
• Płeć a stres: kobiety wykazywały wyższą częstość cribra orbitalia, hipoplazji i zapalenia okostnej niż mężczyźni — sugeruje to gorsze traktowanie małych dziewczynek, zwłaszcza podczas karmienia piersią, lub konsekwencje późniejszego obciążenia reprodukcyjnego.

Ogólny obraz zdrowotny populacji z Borovce wskazuje na złe warunki życia wynikające z synergistycznego działania niedokrwistości z niedoboru żelaza, chorób zakaźnych, nieodpowiedniej diety i infekcji pasożytniczych (Obertová i Thurzo 2008).

3.2 Wielkie Morawy — Mikulčice (IX–X w. n.e., ~850 szkieletów)

Mikulčice stanowiło centrum Cesarstwa Wielkomorawskiego — pierwszej słowiańskiej formacji wczesnopanstwowej. Kompleks osadniczy składał się z zamku (palatium, kościoły, zabudowa elitarna), strefy podmiejskiej (warsztaty, rezydencje arystokratyczne) i rolniczego zaplecza. Wykopaliska odsłoniły ponad 2500 pochówków związanych z cmentarzyskami przykościelnymi (Poláček 2008).

Badanie zdrowia trzech cmentarzysk o zróżnicowanym statusie społecznym — zamkowego, pozazamkowego w Mikulčicach i wiejskiego w Josefovie (łącznie ok. 850 szkieletów) — przyniosło następujące wyniki (Velemínský et al. 2009):

• Hipoplazja liniowa szkliwa na zębach stałych dzieci: powyżej 80% badanych osobników. Defekty skupiały się w przedziale 2–4 roku życia, co interpretuje się jako efekt stresu odstawieniowego.
• Cribra orbitalia częstsza na cmentarzysku wiejskim w Josefovie niż na cmentarzysku zamkowym — wyraźna korelacja między niższym statusem społeczno-ekonomicznym a wyższym biologicznym obciążeniem chorobą i niedożywieniem.
• Analiza izotopów stabilnych węgla i azotu z cmentarzyska Kostelisko wykazała, że dieta opierała się głównie na zasobach lądowych, z istotnym udziałem prosa oraz produktów zwierzęcych.

3.3 Jagodnjak (Chorwacja, wczesne średniowiecze — epoka awarska)

Wczesnośredniowieczne cmentarzysko z okresu awarskiego w Jagodnjaku (Baranja, Chorwacja), wykazujące silne powiązania ze środowiskiem słowiańskim Kotliny Karpackiej, przyniosło następujące dane (Kovač i Radović 2022):

• Śmiertelność subadultów: 40%.
• Średnia długość życia dorosłych: 47,8 lat.
• Dominacja diety zbożowej: korelacja z wysoką częstością patologii zębów i próchnicy u dorosłych.

3.4 Polska wczesnopiastowska — Poznań (miejski) i Giecz (wiejski)

Badanie Gamble (2020) porównało dane demograficzne z miejskiego Poznania (n=98) i wiejskiego Giecza (n=246) metodą analizy przeżywalności Kaplana-Meiera. Kluczowy wynik:

• Brak różnic w przeżywalności ogólnej i przeżywalności dorosłych między środowiskiem miejskim a wiejskim.
• Wyższa przeżywalność dzieci w środowisku wiejskim w porównaniu z dziećmi z ośrodków miejskich — wynikająca prawdopodobnie z większego zagęszczenia populacji w miastach i łatwiejszego szerzenia się chorób zakaźnych.
• Wyższe wskaźniki niespecyficznego zapalenia okostnej u osobników z Poznania niż z Giecza — korelat wyższego obciążenia patogenami miejskimi.

3.5 Cmentarzysko w Dziekanowicach — Ostrów Lednicki (X–XIII w. n.e.)

Cmentarzysko w Dziekanowicach (gm. Łubowo, woj. wielkopolskie), związane z grodem Piastów na Ostrowie Lednickim, jest jednym z najważniejszych i najlepiej opracowanych stanowisk wczesnośredniowiecznych w Polsce. Badania Anny i Jacka Wrzesińskich, prowadzone od lat 90. XX w., obejmują między innymi analizę pochówków dziecięcych, w tym osobną pracę poświęconą pochówkom niemowląt infans I (Wrzesińska i Wrzesiński 2000, 2002). Szczątki dziecięce wykazują liczne wskaźniki biologicznego stresu typowe dla środkowoeuropejskich populacji wczesnośredniowiecznych.

4. Rekonstrukcja dynamiki demograficznej

4.1 Wskaźniki paleodemograficzne — metodologia D5+/D20+

Galeta i Pankowská (2023) zastosowali współczynnik D5+/D20+ (stosunek liczby szkieletów osobników, którzy przekroczyli 5. rok życia, do liczby szkieletów osobników, którzy przekroczyli 20. rok życia) jako wskaźnik wzrostu populacji i dzietności dla serii środkowoeuropejskich cmentarzysk z lat 500–1500 n.e. Wyniki rekonstrukcji wykazały:

• Wzrost wskaźników płodności i wzrostu populacji w sprzyjającym politycznie i ekonomicznie okresie Cesarstwa Wielkomorawskiego (IX w. n.e.).
• Gwałtowny spadek obu wskaźników po upadku Wielkich Moraw w Okresie Powiełkomorawskim (900–1200 n.e.).
• Szacowany spadek dzietności po upadku Wielkich Moraw: zmniejszenie o 1,0–1,2 dzieci na kobietę — interpretowane jako odpowiedź na pogorszenie warunków bytowych.

Wyniki te wskazują, że stabilność polityczna i ekonomiczna miała bezpośredni wpływ na demografię, w tym na przeżywalność dzieci.

4.2 Szacunkowe parametry demograficzne

Na podstawie danych z badanych cmentarzysk słowiańskich i analogii z innych wczesnośredniowiecznych populacji europejskich można podać następujące orientacyjne wartości:

Dane te są spójne z modelem tablicowym West (Coale i Demeny) przy oczekiwanej długości życia przy urodzeniu wynoszącej ok. 25–30 lat i zerowym lub lekko dodatnim przyroście naturalnym.

5. Przyczyny śmiertelności — analiza paleopatologiczna

5.1 Stres odstawieniowy jako dominujący czynnik śmiertelności

Analizy biochemiczne i paleopatologiczne wczesnośredniowiecznych szkieletów niemowlęcych z obszaru Europy Środkowej przyniosły zbieżne wyniki dotyczące momenty odstawienia od piersi i związanego z nim ryzyka (Katzenberg et al. 1996; Herring et al. 1998; Schutkowski i Herrmann 2001):

• Odstawienie od piersi zaczynało się około 1. roku życia, gdy pokarm stały stopniowo zastępował mleko matki.
• Całkowite odstawienie następowało około 3. roku życia.
• Podczas gdy rosnące niemowlę było wystarczająco odżywiane in utero i w pierwszych miesiącach życia, dieta odstawianego dziecka okazywała się niewystarczająca do dalszego wzrostu i rozwoju.
• Poczynając od ok. 18. miesiąca życia, na szczątkach kostnych pojawiają się narastające objawy niedożywienia, a szczyt zachorowalności i śmiertelności przypadał na ok. 4. rok życia.

Wskaźniki niespecyficznego stresu — linie Harrisa i hipoplazja szkliwa — wyraźnie wskazują na wiek 3–4 lat jako na okres krytyczny. Mechanizm jest znany z medycyny współczesnej: utrata ochrony immunologicznej zapewnianej przez mleko matki, przejście na dietę bogatą w węglowodany, a ubogą w białko zwierzęce i mikroelementy (żelazo, cynk, witaminy z grupy B) — wszystko to dramatycznie podwyższa wrażliwość dziecka na infekcje jelitowe i oddechowe.

Badania z Aschaffenburga (Schutkowski i Herrmann 2001) — choć dotyczące germańskiej populacji z V–VII w. n.e., a więc w bliskim kontekście chronologicznym — potwierdzają ten wzorzec: szczyt zarówno zachorowalności, jak i śmiertelności przypadał na 4. rok życia, a nie na pierwszy rok życia, jak mogłoby się intuicyjnie wydawać.

5.2 Wskaźniki paleopatologiczne i ich interpretacja

Analiza szkieletów z wczesnośredniowiecznych cmentarzysk słowiańskich pozwala zidentyfikować następujące główne wskaźniki stresu biologicznego i ich interpretacje patologiczne:

Cribra orbitalia (CO) — porowatość dachu oczodołu, wynik nadmiernej hipertrofii szpiku kostnego. Tradycyjnie interpretowana jako wskaźnik niedokrwistości (głównie z niedoboru żelaza lub megaloblastycznej), choć nowsze badania wskazują, że może ją wywoływać szereg innych czynników, w tym infekcje pasożytnicze i niedobory witaminy C. Częstość CO w populacjach słowiańskich: niemal połowa osobników z zachowanymi oczodołami w Borovce; wyższe wartości na cmentarzysku wiejskim w Josefovie niż zamkowym.

Hipoplazja liniowa szkliwa (LEH) — poprzeczne bruzdy i wgłębienia na koronach zębów stałych, trwały zapis epizodów stanu fizjologicznego uniemożliwiającego normalną amelogenezę. Najczęstsze przyczyny: choroby gorączkowe, niedobory białka, niedobory mikroelementów, urazy. Ponieważ szkliwo nie ulega przebudowie, każdy epizod zapisuje się na stałe. Hipoplazja jest jednym z najcenniejszych wskaźników zdrowia dzieciństwa — widoczna jest zarówno u tych, którzy przeżyli, jak i u tych, którzy zmarli (co pozwala omijać część paradoksu osteoarcheologicznego). W Borovce: 27,2% dorosłych wykazywało LEH; w Mikulčicach: ponad 80% dzieci.

Linie Harrisa — poprzeczne pasy zagęszczonego utkania kostnego widoczne na zdjęciach RTG kości długich. Odzwierciedlają epizody zahamowania wzrostu (choroba, głodzenie) i późniejszego wyrównania (catch-up growth). W cmentarzysku z Schleswiga (XI–XII w.) zaobserwowano dwa wyraźne okresy zahamowania wzrostu: pierwszy między 1 a 2 rokiem życia (stres odstawieniowy), drugi w wieku 8–10 lat (nieodpowiednie odżywienie dzieci pracujących).

Niespecyficzne zapalenie okostnej — remodeling kostny na powierzchni kości długich wywołany przez infekcje bakteryjne lub pasożytnicze, urazy. W Borovce: 48,4% osobników — skrajnie wysoka wartość, wskazująca na endemiczne obciążenie infekcjami.

Niedorozwój kości długich — mniejsze rozmiary kości w stosunku do oczekiwanych dla danego wieku, wskaźnik przewlekłego niedożywienia.

5.3 Środowisko epidemiologiczne

Wczesnośredniowieczne społeczności słowiańskie zamieszkiwały w warunkach sprzyjających szerzeniu się chorób zakaźnych: gęste osadnictwo w grodach i podgrodziach, brak systemów kanalizacyjnych, kontakt z udomowionymi zwierzętami hodowlanymi, stosowanie wody ze studni i cieków wodnych bez uzdatniania. Wśród chorób, na które narażone były dzieci, znalazły się:

• Choroby układu pokarmowego (biegunki, czerwonka) — szczególnie niebezpieczne u niemowląt odstawianych od piersi
• Choroby dróg oddechowych (zapalenie płuc)
• Infekcje pasożytnicze (glistnica, owsica, toxoplazma)
• Choroby gorączkowe (tyfus, malaria na niektórych obszarach)
• Szkorbut i krzywica — przy niedoborach witaminy C i D

Paleopatologiczne dowody na obecność chorób zakaźnych u dzieci słowiańskich są liczne: zmiany na kościach czaszki i kończyn interpretowane jako ślady zapaleń oponowych, stany zapalne zatok, ropne zapalenia wyrostka sutkowatego.

6. Zróżnicowanie społeczne a przeżywalność dzieci

Jeden z najważniejszych wniosków płynących z porównania różnych stanowisk dotyczy wpływu statusu społeczno-ekonomicznego na przeżywalność dzieci. Badania z Mikulčice wykazały wyraźną korelację: cribra orbitalia i inne wskaźniki niedoboru odżywczego były znacznie częstsze na ubogim cmentarzysku wiejskim w Josefovie niż na elitarnym cmentarzysku zamkowym. Podobną zależność wykazują badania polskie: dzieci w środowiskach wiejskich (Giecz) miały wyższą przeżywalność niż dzieci w środowiskach miejskich (Poznań), przy czym w tym przypadku istotnym czynnikiem była gęstość zaludnienia i związane z nią ryzyko epidemiologiczne.

Dane te potwierdzają, że śmiertelność dzieci we wczesnośredniowiecznych społeczeństwach słowiańskich nie była zjawiskiem jednorodnym — zróżnicowanie klasowe i środowiskowe przekładało się bezpośrednio na szanse przeżycia.

7. Kontekst kulturowy i obrzędowy

7.1 Stosunek do dzieci w świetle źródeł pisanych

Analiza katalogów cudów świętych z okresu piastowskiego pozwala na uzupełnienie obrazu kreślonego przez antropologię fizyczną. Badania Małgorzaty Delimaty (2003, 2004) wykazały, że spora grupa próśb i modlitw adresowanych do świętych dotyczyła wskrzeszenia dziecka — co pośrednio potwierdza wysoką śmiertelność niemowląt i małych dzieci. Niemowlętom zagrażał SIDS (zespół nagłego zgonu niemowlęcego), a wśród starszych dzieci przyczyną zgonów były zarówno choroby, jak i wypadki losowe: utonięcia, przygniecenia, śmiertelne poparzenia.

7.2 Atypowe pochówki dziecięce

We wczesnośredniowiecznym obrządku pogrzebowym na ziemiach słowiańskich pojawiają się pochówki dziecięce o charakterze atypowym. Szczególną kategorię stanowiły pochówki nieochrzczonych noworodków i niemowląt, którym niekiedy przypisywano potencjał „niebezpiecznych” istot pośrednich — mogących powrócić jako różne kategorie istot demonicznych w wierzeniach słowiańskich. Praktyki antywampiryczne stosowane wobec dzieci (obecność skorupek jajek, węgla drzewnego, umieszczenie kamienia w ustach) dokumentowane są na kilku polskich stanowiskach: Brześć Kujawski, Dziekanowice, Czekanów. Odrębną kategorię stanowią pochówki dzieci z elementami militarnymi (Kurasiński 2009) — zjawisko rzadkie, lecz interpretacyjnie ważne dla rekonstrukcji statusu dziecka w społeczeństwie pierwszych Piastów.

8. Synteza i wnioski

8.1 Model śmiertelności dziecięcej u wczesnośredniowiecznych Słowian

Na podstawie przebadanych stanowisk i danych bioarcheologicznych można sformułować następujący model śmiertelności:

1. Faza noworodkowa (0–1 miesiąc): Wysoka śmiertelność wynikająca z komplikacji porodowych, wad wrodzonych i niedojrzałości noworodka. Faza słabo udokumentowana archeologicznie ze względu na tafonomię i odrębne praktyki pogrzebowe.
2. Faza niemowlęca (1–12 miesięcy): Względna ochrona dzięki karmieniu piersią i pasywnej immunizacji. Ryzyko rośnie pod koniec tego okresu, gdy mleko matki nie zaspokaja już potrzeb energetycznych i odżywczych rosnącego dziecka.
3. Faza krytyczna — stres odstawieniowy (1–4 lata): Szczyt śmiertelności. Utrata ochrony immunologicznej mleka matki, przejście na dietę zbożową ubogą w białko i mikroelementy, pierwsze masowe kontakty z patogenami środowiskowymi. Szczyt biologicznych wskaźników stresu (hipoplazja szkliwa, linie Harrisa) skupia się w tym przedziale.
4. Faza dziecięca (5–12 lat): Wyraźny spadek śmiertelności. Dzieci, które przeżyły fazę krytyczną, nabywały odporność na endemiczne patogeny. Drugi wzrost ryzyka biologicznego obserwowany w wieku 8–10 lat może wiązać się z ciężką pracą fizyczną wykonywaną przez dzieci.
5. Faza adolescencji (13–19 lat): Kolejne ryzyko związane z obciążeniem reprodukcyjnym u dziewcząt (pierwsze ciąże, poród) i wojskowymi zobowiązaniami u chłopców.

8.2 Czynniki modulujące

Status społeczny: Wyraźna korelacja między ubóstwem a wyższą śmiertelnością i wyższym biologicznym stresem.

Środowisko (wieś/miasto): Dzieci w ośrodkach miejskich miały niższą przeżywalność niż dzieci wiejskie, co związane jest z większym zagęszczeniem i patogenami miejskimi.

Płeć: W populacji z Borovce kobiety wykazywały wyższe wskaźniki cribra orbitalia i hipoplazji, co sugeruje gorsze traktowanie małych dziewczynek lub większe obciążenie reprodukcyjne dorosłych kobiet.

Dynamika polityczna: Stabilność polityczna (np. okresy prosperity Wielkich Moraw) przekładała się na lepsze wskaźniki demograficzne, a upadek organizacji państwowych — na pogorszenie warunków bytu i wzrost śmiertelności.

8.3 Co wiemy, a czego nie wiemy

Uczciwa ocena stanu badań wymaga przyznania, że dane są fragmentaryczne. Dobrze przebadane są przede wszystkim populacje polskie i czesko-słowackie z X–XII w. — czyli z okresu już po pełnej chrystianizacji i związanej z nią normalizacji obrządku pochówkowego. Populacje pogańskie z VII–IX w. są znacznie gorzej udokumentowane bioarcheologicznie. Dane z obszarów Rusi, Bałkanów Słowiańskich czy Połabia są jeszcze mniej systematyczne.

Absolutne liczby wskaźników śmiertelności niemowląt (na 1000 urodzeń) są niemożliwe do ustalenia z materiału szkieletowego — możemy mówić jedynie o strukturze wiekowej pochowanych i stosunkowo szacować, która grupa wiekowa była najbardziej narażona.

9. Zakończenie

Badania bioarcheologiczne na wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach słowiańskich w Polsce, Czechach, Słowacji i Chorwacji jednoznacznie wskazują na dramatycznie wysoką śmiertelność dzieci. Co najmniej 40% populacji umierało przed ukończeniem 20. roku życia, a krytycznym momentem było przejście przez fazę odstawieniową (2,5–4 rok życia). Główne czynniki sprawcze to niedożywienie, niedokrwistości, choroby zakaźne i pasożytnicze, wzmocnione przez niski standard higieniczny i ograniczony dostęp do zróżnicowanej diety.

Wyniki te są spójne z tym, co wiemy o innych wczesnośredniowiecznych populacjach europejskich, lecz w przypadku Słowian bazujemy na stosunkowo niewielkiej, choć rosnącej liczbie gruntownie przebadanych stanowisk. Każde nowe, kompleksowe badanie bioarcheologiczne — takie jak wykonane w Borovce czy Mikulčicach — znacząco poszerza naszą wiedzę.

Warto na koniec podkreślić, że wysoka śmiertelność dzieci we wczesnym średniowieczu nie oznaczała, że rodzice nie kochali swoich dzieci ani że śmierć dziecka była traktowana obojętnie. Analiza katalogu cudów średniowiecznych, wyposażenie grobów dziecięcych w przedmioty codziennego użytku i ozdoby, troska widoczna w niektórych pochówkach — wszystko to świadczy o tym, że utrata dziecka była przeżywana jako osobista tragedia, nawet jeśli powszechność tego zjawiska musiała kształtować specyficzny stosunek do śmierci niemowlęcej.

Literatura

Prace bezpośrednio dotyczące Słowian

Obertová, Z. & Thurzo, M. (2004). Cribra orbitalia as an indicator of stress in the Early Medieval Slavic population from Borovce (Slovakia). Anthropologie, 42: 189–194.

Obertová, Z. (2005). Environmental stress in the Early Mediaeval Slavic population at Borovce (Slovakia). HOMO, 55(3): 283–291. DOI: 10.1016/j.jchb.2004.07.005

Obertová, Z. & Thurzo, M. (2008). Relationship between cribra orbitalia and enamel hypoplasia in the early medieval Slavic population at Borovce, Slovakia. International Journal of Osteoarchaeology, 18(2): 297–307. DOI: 10.1002/oa.937

Velemínský, P. i in. (2009). The health status of the early medieval population of Greater Moravia in relations to social and economic structures. Anthropologie, 47(1–2).

Galeta, P. & Pankowská, A. (2023). Population dynamics in the Middle Ages in Central Europe: Reconstruction based on age-at-death distributions of skeletal samples. Journal of Archaeological Science, 155. DOI: 10.1016/j.jas.2023.105764

Polska literatura specjalistyczna

Wrzesińska, A. & Wrzesiński, J. (2000). Pochówki dzieci we wczesnym średniowieczu na przykładzie cmentarzyska w Dziekanowicach. Studia Lednickie, 6: 141–160.

Wrzesińska, A. & Wrzesiński, J. (2002). Pochówki dzieci najmłodszych infans I na wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach w Dziekanowicach. W: M. Dąbrowska, A. Klonder (red.), Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 1. Warszawa, s. 269–284.

Kurasiński, T. (2009). Militaria jako element wyposażenia wczesnośredniowiecznych pochówków dziecięcych – próba interpretacji na przykładzie znalezisk z ziem polskich. Archeologia Polski, 64(2): 209–248.

Delimata, M. (2003). Wypadki losowe z udziałem dzieci w świetle średniowiecznych polskich katalogów cudów świętych. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 51(3–4).

Delimata, M. (2004). Choroby dzieci na podstawie średniowiecznych polskich katalogów cudów świętych. Nasza Przeszłość, 101.

Kontekst porównawczy i metodologiczny

Gamble, L.H. (2020). Frailty, Survivorship, and Stress in Medieval Poland: A Comparison of Urban and Rural Populations. W: The Bioarchaeology of Metabolic Bone Disease. Springer.

DeWitte, S.N. i in. (2017). Trends in mortality and biological stress in a medieval Polish urban population. International Journal of Paleopathology, 19: 13–22.

Schutkowski, H. & Herrmann, B. (2001). Biochemical and palaeopathological investigations on weaning and infant mortality in the early Middle Ages. Anthropologischer Anzeiger, 59(1): 13–22.

Lewis, M.E. (2007). The Bioarchaeology of Children: Perspectives from Biological and Forensic Anthropology. Cambridge University Press.

Chamberlain, A. (2006). Demography in Archaeology. Cambridge University Press.

Wood, J.W. i in. (1992). The osteological paradox: Problems of inferring prehistoric health from skeletal samples. Current Anthropology, 33(4): 343–370.

Artykuł oparty na kwerendzie naukowej z przeszukaniem baz: PubMed, ScienceDirect, ResearchGate, Academia.edu, CEJSH (ICM Warszawa), Semantic Scholar. Data kwerendy: maj 2026.
Autor artykułu: Marcin Szymański, Historia Słowian