Thomas „the Slav” (Tomasz „Słowianin”) — człowiek, który niemal przejął Cesarstwo Bizantyjskie

Thomas „Słowianin” — człowiek, który niemal przejął Cesarstwo Bizantyjskie

W historii Bizancjum bunt był czymś niemal normalnym. Cesarze byli obalani, oślepiani, mordowani albo usuwani przez własnych generałów z regularnością, która dla świata zachodniego wydaje się dziś niemal niewiarygodna. Cesarstwo Wschodniorzymskie było państwem o gigantycznej sile administracyjnej, ale równocześnie organizmem permanentnie zagrożonym wojną domową. W tym świecie armia nie była wyłącznie narzędziem państwa — była także głównym producentem cesarzy.

Na tym tle bunt Tomasza zwanego „Słowianinem” należy do największych kryzysów politycznych IX wieku. Nie była to lokalna rebelia ani krótkotrwały przewrót pałacowy. Była to pełnoskalowa wojna domowa, która przez niemal dwa lata groziła upadkiem Konstantynopola i zmianą dynastii panującej. W pewnym momencie Tomasz kontrolował niemal całą Azję Mniejszą, posiadał własną flotę, własny aparat polityczny, sojusz z kalifatem Abbasydów i został uznany przez swoich zwolenników za prawowitego cesarza.

Najbardziej niezwykłe jest jednak to, że źródła określają go mianem „Słowianina”.

I właśnie tutaj zaczynają się problemy historyczne.

Słowiańskie Opole — świat, który istniał przed państwem, zanim historia została zapisana

Historia Słowian i Europy - Blogi historyczne i biblioteka Premium

Historia SłowianMarcin Andrzej Szymański

Kim był Thomas „the Slav” (Tomasz Słowianin)

W nowożytnej historiografii funkcjonuje jako Thomas the Slav — Tomasz Słowianin. Określenie to pochodzi ze źródeł bizantyjskich, przede wszystkim z kronik powstałych już po upadku jego buntu. Najważniejsze relacje znajdują się w:

• Theophanes Continuatus,
• Genesios,
• później u Jana Skylitzesa.

Problem polega na tym, że wszystkie te źródła były pisane w środowisku politycznie wrogim Tomaszowi. Bizancjum posiadało rozbudowaną kulturę propagandy politycznej i niemal każdy uzurpator po klęsce był przedstawiany jako:

• oszust,
• barbarzyńca,
• heretyk,
• agent obcych sił,
• albo człowiek niskiego pochodzenia.

Dlatego współczesna historiografia bardzo ostrożnie podchodzi do biografii Tomasza.

Czy był etnicznym Słowianinem? Możliwe. Ale niepewne.

Część badaczy uważa, że rzeczywiście pochodził ze społeczności słowiańskich przesiedlonych wcześniej do Azji Mniejszej przez cesarzy bizantyjskich. Takie przesiedlenia były w Bizancjum normalną praktyką. Imperium regularnie przenosiło całe grupy ludności, aby:

• rozbijać potencjalne bunty,
• uzupełniać armię,
• kolonizować słabiej zaludnione prowincje.

Inni historycy sugerują jednak pochodzenie armeńskie lub mieszane. W IX wieku granice etniczne w armii bizantyjskiej były płynne, a określenia typu „Słowianin”, „Ormianin” czy „Izauryjczyk” często miały również znaczenie polityczne lub społeczne, a nie wyłącznie biologiczne.

Najuczciwiej można więc powiedzieć:
Thomas był człowiekiem związanym ze środowiskiem słowiańskim lub postrzeganym przez Bizantyjczyków jako „Słowianin”, ale jego dokładne pochodzenie pozostaje niepewne.

Imperium po katastrofie ikonoklazmu

Aby zrozumieć skalę buntu Tomasza, trzeba zrozumieć stan Bizancjum na początku IX wieku.

Cesarstwo było wtedy wyczerpane:

• wieloletnimi konfliktami religijnymi,
• walkami wokół ikonoklazmu,
• napięciami między armią a elitami Konstantynopola,
• oraz presją Arabów na wschodnich granicach.

W 820 roku cesarz Leon V Armeńczyk został zamordowany. Władzę przejął Michał II Amoryjczyk — człowiek o bardzo słabej legitymizacji dynastycznej. I właśnie wtedy pojawił się Tomasz.

Nie wystąpił jako zwykły buntownik. Wystąpił jako alternatywny cesarz.

Narodziny alternatywnego cesarstwa

W 821 roku Tomasz rozpoczął rebelię przeciw Michałowi II. Bardzo szybko bunt przestał być lokalnym konfliktem.

Większość tematów Azji Mniejszej — czyli bizantyjskich prowincji wojskowych — opowiedziała się po jego stronie. To kluczowy moment, bo oznaczał, że Tomasz zdobył podstawę całej potęgi militarnej imperium. Bizancjum opierało się właśnie na systemie tematów i armii prowincjonalnej.

Źródła podają gigantyczne liczby jego wojsk — nawet 80 tysięcy ludzi. Współcześni historycy traktują te dane sceptycznie, ponieważ bizantyjscy kronikarze regularnie zawyżali liczebność armii. Jednak nawet po redukcji propagandowych przesad bunt Tomasza pozostaje jednym z największych wystąpień zbrojnych IX wieku.

Co istotne, Tomasz nie ograniczył się do wojny lądowej. Zbudował również ogromną flotę. To właśnie flota była absolutnie kluczowa, ponieważ bez kontroli morza zdobycie Konstantynopola było praktycznie niemożliwe.

Sojusz z kalifatem Abbasydów

Najbardziej szokującym elementem polityki Tomasza był jego sojusz z kalifatem Abbasydów.

Udał się do granicznych obszarów kontrolowanych przez Arabów i uzyskał poparcie kalifa al-Ma’muna. W praktyce oznaczało to, że chrześcijański pretendent do tronu Bizancjum zawarł układ z największym wrogiem cesarstwa.

Dla Konstantynopola było to niemal niewybaczalne.

Jednak z perspektywy realnej polityki Tomasz działał racjonalnie. Potrzebował:

• pieniędzy,
• zaplecza,
• czasu,
• bezpieczeństwa na wschodniej granicy.

Kalifat również miał interes w destabilizacji Bizancjum. Wojna domowa przeciwnika była dla Abbasydów idealną sytuacją strategiczną.

W tym samym czasie Tomasz został koronowany przez patriarchę Antiochii. I tutaj trzeba zrozumieć bizantyjską logikę polityczną:
legalność cesarza nie wynikała wyłącznie z dziedziczenia. Wynikała z sukcesu politycznego i militarnego.

Jeżeli Tomasz zdobyłby Konstantynopol — stałby się pełnoprawnym cesarzem.

Oblężenie Konstantynopola

W latach 821–823 Tomasz rozpoczął oblężenie stolicy.

To był moment, w którym los cesarstwa rzeczywiście zawisł na włosku.

Konstantynopol był jednak najpotężniejszą twierdzą świata śródziemnomorskiego:

• posiadał mury teodozjańskie,
• gigantyczne magazyny,
• przewagę logistyczną,
• oraz potężną flotę wykorzystującą ogień grecki.

Tomaszowi nie udało się przełamać obrony miasta.

Jednocześnie Michał II uzyskał pomoc Bułgarów. Chan Omurtag wsparł legalnego cesarza przeciw buntownikowi. To pokazuje paradoks polityki bizantyjskiej: czasem większym zagrożeniem od obcego najazdu była wojna domowa.

W miarę przedłużania konfliktu armia Tomasza zaczęła się rozpadać. Problemy zaopatrzeniowe, zmęczenie i utrata inicjatywy stopniowo niszczyły jego pozycję.

W 823 roku bunt upadł.

Thomas został schwytany i stracony.

Propaganda po klęsce

Po zwycięstwie Michała II rozpoczęło się polityczne niszczenie pamięci o Tomaszu.

Źródła oskarżały go między innymi o:

• podszywanie się pod dawnego cesarza Konstantyna VI,
• manipulacje religijne,
• kontakty z Arabami,
• fałszywe pochodzenie.

Nie wiemy, ile z tych oskarżeń było prawdą.

Bizancjum posiadało niezwykle rozwiniętą kulturę delegitymizacji przeciwników politycznych. Pokonany uzurpator miał zostać zapamiętany nie jako realny kandydat do tronu, ale jako oszust i buntownik.

Problem dla propagandy polegał jednak na tym, że skala buntu Tomasza była zbyt wielka, by całkowicie go ośmieszyć.

Wojna, która osłabiła Bizancjum

Współcześni historycy podkreślają jeszcze jeden aspekt tej wojny domowej:
jej katastrofalne skutki dla całego imperium.

Bizancjum wyszło z konfliktu skrajnie wyczerpane:

• finansowo,
• militarnie,
• administracyjnie,
• morsko.

I właśnie kilka lat później cesarstwo poniosło ogromne straty strategiczne:

• Arabowie zdobyli Kretę,
• rozpoczęła się utrata Sycylii,
• pozycja Bizancjum na Morzu Śródziemnym gwałtownie osłabła.

Część badaczy uważa, że wojna Tomasza była jednym z punktów zwrotnych IX wieku i bezpośrednio przyczyniła się do późniejszego kryzysu cesarstwa.

Czy naprawdę mógł zostać cesarzem?

Tak.

I to nie jest fantastyka historyczna.

Thomas nie był romantycznym buntownikiem stojącym pod murami z garstką wojowników. Był człowiekiem, który:

• kontrolował większość armii wschodniej,
• posiadał flotę,
• prowadził dyplomację,
• miał własną legitymizację religijną,
• i stworzył alternatywne centrum władzy.

Gdyby Konstantynopol upadł, historia zapamiętałaby go nie jako buntownika, lecz jako cesarza.

I właśnie dlatego Tomasz „Słowianin” pozostaje jedną z najbardziej niezwykłych postaci całej historii Bizancjum — człowiekiem, który przegrał, ale tylko dlatego, że próbował zdobyć najpotężniejsze miasto średniowiecznego świata.